Touren langs de Zuiderwaterlinie

Vier etappes, vier gebieden ontdekken

De Zuiderwaterlinie loopt van Grave naar Bergen op Zoom over een lengte van zo’n 160 kilometer. Langs de linie kun je vier gebieden onderscheiden die elk hun eigen karakter hebben. De autoroute bestaat uit vier etappes. Elke etappe bestaat uit een kaart, routebeschrijving en informatie over de bezienswaardigheden die je onderweg tegenkomt. De routes zijn hier beschikbaar. Via deze website kun je per etappe ook een overzicht krijgen van actuele evenementen en aanbiedingen. Bekijk per etappe de erfgoedparels en laat je inspireren.

Etappe 1: Van Grave naar Megen, Ravenstein en Heusden

Welkom in Noordoost-Brabant! Waar de Maas meandert langs vestingstadjes, het water zowel een vriend als een vijand is en er een rijke militaire geschiedenis te vinden is. In deze etappe tour je langs de vestingstadjes Grave, Megen en Ravenstein en eindig je in Heusden.

Hampoort en Graafs museum

Al in 1309 was er een poort naar het gebied De Ham. De Hampoort die we nu kennen, staat er echter pas sinds 1688. Willem III had jaren daarvoor Grave veroverd op de Fransen. Dat ging met grof geschut. Daarom moesten er nieuwe vestingwerken komen, waaronder de huidige Hampoort in Grave. Nu vind je er het Graafs museum. Bekijk vooral de tunnel van tientallen meters die onder de poort door loopt.

Sint Elisabethstraat 10 A
5361 HK Grave

Philips van Kleef Bolwerck

In de tijd dat dit vestingwerk werd gebouwd, was Philips van Kleef de baas in het soevereine Land van Ravenstein. Hij deed in Italië inspiratie op om de fortificatie van Ravenstein te vernieuwen. Een van de geschutskelders is vanaf de openbare weg prachtig zichtbaar. Wist je dat dit bolwerk per ongeluk is ontdekt door professor van Mourik tijdens graafwerkzaamheden? Een kazemat is deels afgedekt met verwarmd en beloopbaar glas. Let op! Wil je het bolwerk bewonderen? Maak dan eerst een afspraak via info@vestingravenstein.nl.

Van Coothweg 1
5371 AB Ravenstein

Gevangentoren

Met stadsmuren wilde Megen indringers buiten buitenhouden. In 1386 werden ze gebouwd, met vier stadspoorten. De Gevangentoren vormde met een andere toren de Gevangenpoort in Megen. Dit was een toegangspoort en een gevangenis. Van de tweede toren is niets meer te zien, maar de Gevangentoren overleefde alle oorlogen. Waar ooit de gevangenen kou leden en werden gegeseld, kun je nu lekker eten.

Torenstraat 27
5366 BJ Megen

Fort Hedikhuizen

Het fort werd vroeger gebruikt om de inundatiesluis te beschermen. Die sluis maakte het mogelijk om op gecontroleerde wijze water uit de Maas het gebied in te laten stromen, ook wel inundatie genoemd. Heusden werd zo verdedigd tegen vijanden die niet bij de stad kwamen door het ondergelopen land. Vandaag de dag is Fort Hedikhuizen een gewilde feestlocatie.

Rietveldenweg 2
5256 TG Heusden

Vestingwallen

Heusden is een van de eerste Hollandse steden die omringd is door een stadsmuur en vestingwallen. De eerste stenen zijn gelegd in het midden van de 14e eeuw. In 1572 legde een stadsbrand Heusden grotendeels in as. Tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) werd Heusden verder versterkt en uitgebouwd. Dat werkte, want de vestingstad gold lang als “TLANTS STERCKTE”.

Gouverneurshuis

Wil je meer leren over de geschiedenis van Heusden? Bezoek dan het Gouverneurshuis. Het huis is in 1592 gebouwd voor de gouverneur van het garnizoen dat hier legerde. Het museumcomplex bestaat uit een hoofdhuis en bijgebouwen, waaronder een wijnschuur en een bedeelhuisje.

Putterstraat 14
5256 AN Heusden

Etappe 2: Van Heusden naar Geertruidenberg

Welkom in het middelste deel van de Zuiderwaterlinie! In deze tweede etappe tour je van de ene prachtige vestingstad naar de andere: je rijdt namelijk van Heusden naar Geertruidenberg. Onderweg kom je langs Nationaal Park de Loonse en Drunense Duinen, een prachtig natuurgebied waar je ook heerlijk kunt wandelen en fietsen.

Schans bij Doeveren

Deze schans dateert van begin zestiende eeuw en diende ter verdediging van de dijk en sluis dicht bij Doeveren: de Elshoutse Zeedijk en de Bovenlandse Sluis. In 1793 was de schans kort in handen van de Fransen, nadien raakte ze in verval. In 1831 werd de schans hersteld om bescherming te bieden tijdens de Belgische opstand. Dertig jaar later kreeg de schans een nieuwe opknapbeurt, waarbij ze de zeshoekige vorm kreeg die vandaag nog steeds zichtbaar is. Tegenwoordig is het de ideale plek voor een leuke wandeling weg van alle drukte.

Valkenvoortweg 1
5256 PG Heusden

Baardwijkse Overlaat

Tussen Drunen en Waalwijk ligt de Baardwijkse Overlaat, een bos en waterrijk natuurgebied van 48 hectare. Het gebied werd in de 15e eeuw gebruikt om water van de Maas bij overstromingen op te vangen, door middel van een gesloten complex van dijken: de Grote of Hollandse Waard. Rond 1766 kreeg het gebied met inmiddels aangelegde inundatiesluizen een functie in de Zuiderwaterlinie: de Baardwijkse Overlaat. Met Drunen en Waalwijk als uitvalsbasis is het vandaag de dag een fijne plek om te wandelen, fietsen of picknicken.

Kanaalweg 9
5151 RA Drunen

Nationaal Park de Loonse en Drunense Duinen

Een van de grootste stuifzandgebieden van West-Europa, dat is Nationaal Park de Loonse en Drunense Duinen. De zandvlakte is wel 270 hectare groot en is een heerlijke plek om te wandelen en fietsen. Je kunt er daarnaast ook fijn mountainbiken en paardrijden. De Loonse en Drunense Duinen zien er iedere keer dat je er komt weer anders uit: de wind blaast het zand alle kanten op, waardoor het landschap een ander gezicht krijgt. Je ontdekt er ook unieke natuurverschijnselen en dieren. Zo zie je er korstmossen, zandloopkevers en kleine hagedissen.

5151 RG Drunen

Fort Lunet aan de Donge

Dit fort werd gebouwd na de Belgische opstand (1830), om de bestaande linie te versterken. Willem I liet toen het Noord-Brabantse deel van de 17e-eeuwse Zuiderwaterlinie weer in staat van paraatheid brengen. Dus ook het vestingstelsel van Geertruidenberg. Maar er was meer nodig, en daarom werd de linie in 1837-1839 uitgebreid met Fort Lunet aan de Donge. Het is tegenwoordig een prima plek voor een stop tijdens je autorit.

Lunet 2, 4941GG
Raamsdonksveer

Staatenbolwerk en Kruithuis

Kruit is een gevaarlijk goedje! Dat moet je dus veilig opbergen, ‘bomvrij’ in militaire termen. In Geertruidenberg deden ze dat in het Kruithuis in het Staatenbolwerk. Het kruitmagazijn ligt midden in het Staatenbolwerk en is in feite een bovengrondse kelder. Vandaag de dag is het Kruithuis een evenementenlocatie met een bijzondere en intieme sfeer.

Haven 121
4931 AG Geertruidenberg

Hoofdwacht

Geertruidenberg, daar kwam je vroeger niet zomaar binnen. Militairen controleerden in tijden van oorlog wie er allemaal in en uitging. De Hoofdwacht (1786) was de centrale post van de wachtlokalen. Het bakstenen gebouw, een van de goed bewaarde monumenten van Geertruidenberg, heeft een ingebouwde galerij, gesteund door zes pijlers onder vijf kortbogen. Rechts (aan de noordzijde) zijn gevangeniscellen.

Venestraat 1, 4931 BM Geertruidenberg

Arsenaal St. Gertrudis

Na de afscheiding van de Zuidelijke Nederlanden kreeg Geertruidenberg (opnieuw) strategische betekenis als garnizoensstad. In het Arsenaal St. Gertrudis werden de wapens opgeslagen. Ook waren er een cachot (arrestantenlokaal) en een garnizoensbakkerij aan de haven. In dit monumentale pand vinden nu zakelijke bijeenkomsten, evenementen en feesten plaats. Daar waar het vroeger over oorlog ging, heerst nu de liefde: stellen vieren hier hun bruiloft.

Haven 54
4931 AH Geertruidenberg

Markt Geertruidenberg

Wist je dat bijna 1000 jaar geleden de Markt van Geertruidenberg al het kloppende hart van een bloeiend handelscentrum was? Tot 1421, toen de St. Elisabethsvloed de stad overstroomde. Water was niet alleen een vijand maar ook broodnodig voor de middeleeuwers. Welwaterputten op de Markt beschermden de stad als er brand was. Nog steeds staan er een paar. In de achttiende eeuw bouwde de beroemde steenhouwer Guillaum Carrier drie putten om tot zwengelpompen. En samen met architect Philip Willem Schonck bouwde diezelfde steenhouwer prachtige, monumentale panden langs de Markt. Zo knapte de stad weer op na de oorlog tegen de Fransen.

Markt
4931 BR Geertruidenberg

Etappe 3: Van Geertruidenberg, via Klundert naar Willemstad

Welkom! In deze etappe tour je van Geertruidenberg naar Willemstad, langs meerdere beroemde vestingsteden. Zo kom je langs het buitengebied van Breda en rij je door Willemstad, twee machtscentra van de Oranjes tijdens de Tachtigjarige Oorlog.

Oosterhout

Deze stad staat bekend om de slotjes, oftewel kasteeltjes. Je kan in deze historische stad nog steeds vijf van de slotjes bekijken. Ze heeft een kleine maar fijne binnenstad, prachtige natuurgebieden met bossen, polders en zandvlaktes.

Kasteel van Strijen

Veel is er van het Kasteel van Strijen helaas niet meer over: een stuk toren is het enige overblijfsel. Maar indrukwekkend is het wel: een 25 meter hoog bouwwerk, nog altijd fier overeind. Het heeft een lange geschiedenis, want het dateert van 1288. Sinds het wapengekletter van de Tachtigjarige Oorlog ligt het kasteel in puin. Maar je kunt de buitenkant van de toren nog steeds bezichtigen bij de Ruïne van Strijen.

Kasteeldreef 32
4907 EA Oosterhout

Terheijden

Het lieflijke dorpje vormde het decor voor de zware gevechten tussen de Spanjaarden en Staatsen o.a. bij de Kleine Schans. Om de oprukkende vijand tegen te houden inundeerden ze om de haverklap de polders rond de vele schansen en linies (de Spinolaschans, de Linie Munnikenhof en de Linie Den Hout).

Terheijden

Vestingwallen en 'Stenen Poppen'

Verdedigingstorentjes, boven op een gemetselde dam uit 1583. Dat zijn de Stenen Poppen bij Klundert. De dammen in de vestinggracht hadden een belangrijke taak: het zoete water scheiden van het zoute. Maar Klundert was een belangrijke vestingstad voor Holland, dus de vijand mocht natuurlijk niet eroverheen klimmen. Daarom kreeg zo’n dam een spitse rand, en daarbovenop kwamen nog eens stenen ‘monniken’ of ‘poppen’. Die maakten het onmogelijk om de gracht over te steken.

Suijkerberch
4791 AH Klundert

Limietpalen en muraltmuren, polder Ruigenhil

Hardstenen limietpalen gaven vroeger de gebiedsbegrenzing aan, ook in de polder Ruigenhil (zo heette Willemstad vroeger). De polder kent nóg een bijzonder bouwwerk: de 3 kilometer lange Muraltmuren, op de kruin van de Oostdijk, tussen Willemstad en Tonnekreek. Waterschap Ruigenhil gaf opdracht tot de bouw ervan na een stormvloed in 1926. Deze goedkope manier van dijkverhoging was een uitvinding van jonkheer ir. R.R.L de Muralt. De muren bleken niet bestand tegen de watersnood van 1953. Aan de buitendijkse zijde kwam daarom een wering van betonnen elementen.

Oostdijk
Tonnekreek

Fort de Hel

De Fransen bouwden in 1811 Fort l’Enfer, ter verdediging van Willemstad tegen de Engelsen. Het vierkante fort gaf rugdekking aan Fort Sabina Henrica. Twee jaar later vertrokken de Fransen en het kreeg de Nederlandse naam de Hel. In 1941 bezetten de Duitsers Fort de Hel, totdat de Engelsen hen op 5 november 1944 verdreven. Het fort is net als Fort Frederik en Fort Sabina gebouwd volgens de zogenoemde ‘Tour modèle’-stijl. Hier staan er slechts drie van in Nederland en allemaal in de Stelling van Willemstad.

Helsedijk 85
4797 SJ Willemstad

Mauritshuis

Maurits van Oranje bouwde in 1623 zijn jachtslot en buitenverblijf in Willemstad: Princehof. Een Frans bombardement in 1793 beschadigde het Mauritshuis in Willemstad flink. Franse bezetters verwaarloosden het. Een storm bracht in 1808 nóg meer schade toe. De Fransen maakten Princehof later weer bewoonbaar en gebruikten het als militair hospitaal (infirmerie). Het Mauritshuis was van 1973 tot 1997 stadhuis van de gemeente Willemstad. Nu is het verbouwd tot bezoekerscentrum.

Hofstraat 1
4797 AC Willemstad

Fort Prins Frederik

Fort Prins Frederik ligt bij Ooltgensplaat; het hoorde bij de Stelling van het Hollandsch Diep en het Volkerak. Op de binnenplaats van het voormalige Fort Duquesne stond een verdedigingstoren met een plat dak. Handig, het was een geschut- en uitkijktoren ineen. Na de Frans-Duitse oorlog (1871) werd er flink verbouwd: om de toren heen kwamen nieuwe geschutsopstellingen, remises en kazematten. En verstopt onder de grond een grote bomvrije kazerne. Begin 20e eeuw stonden er zeven kanonnen op het fort bij Ooltgensplaat: vijf op de rivierfronten en twee op het zuiden gericht.

Havendijk 16
3257 LH Ooltgensplaat

Fort Buitensluis

Fort Buitensluis ligt aan het Hollandsch Diep, tussen de Noordschans en Willemstad. Het fort bij Willemstad werd aangelegd in 1861-1862. Niet erg oud dus, maar waarschijnlijk lag op deze plaats al in 1673 een batterij voor het geschut van Fort Haaren. Toen Fort Buitensluis bij Willemstad gebouwd werd, werd het vervallen fort Haaren gesloopt en opnieuw ingericht. Er kwamen vier kanonnen, Coehoornmortieren, een natte gracht en (aan de voet van de dijk) een redoute. In de 20e eeuw werden er betonnen bunkers ingegraven.

Fortlaan 10
3281 KA Numansdorp

Etappe 4: Van Willemstad via Steenbergen naar Bergen op Zoom

Je verlaat het mooie Willemstad. In deze etappe tour je langs vestingstad Steenbergen naar vestingstad Bergen op Zoom. Onderweg ontdek je ook het prachtige buitengebied.

Fort Sabina

Dit fort is in 1811 gebouwd door Napoleon en is het grootste fort van de Zuiderwaterlinie. Samen met ‘neven’ Fort de Hel, Fort Bovensluis (Numansdorp) en Fort Frederik (Ooltgensplaat) vormde Sabina een kring rondom Willemstad. Een sterk front dat ons verdedigde tegen de Engelsen. Ook later omarmde Fort Sabina zijn burgers: het bood de burgers dekking tijdens de Tweede Wereldoorlog. In de jaren vijftig en zestig diende Fort Sabina als munitieopslag. Fort Sabina is nu het decor van allerlei evenementen op het gebied van kunst, cultuur en natuur. Er is horeca aanwezig en is zeker een bezoek waard!

Fortweg 1
4794 SC Heijningen

Steenbergen

Steenbergen had vroeger alleen een kleine ommuring ter bescherming tegen overstromingen en vijanden. Zoveel was er niet te vrezen. Maar de ligging én de zwakke verdedigingswerken leidden tussen 1572 en 1622 tot de ene belegering, verovering en herovering na de andere. De bevolking leed erg onder dit stuivertje wisselen tussen Spaanse en Staatse troepen. Op 18 juli 1622 veroverden 3 compagnieën Spanjaarden de vestingstad voor een laatste keer. Enkele maanden later kon Prins Maurits Steenbergen ontzetten en hij trok op zijn beurt met een enorme legermacht de vestingstad binnen.

Steenbergen

Fort Henricus

Keer op keer werd Steenbergen veroverd en geplunderd door Spaanse troepen. Tot 1627, want vanaf toen beschermde Fort Henricus in Steenbergen de haven en de sluis. Die sluis was belangrijk voor de inundatie (verdedigen met water). De hoornwerken, bastions en gracht van Fort Henricus maakten Steenbergen een onneembare vesting. In 1809 zette Napoleon zijn kanonnen voor het laatst klaar, uit angst voor een Britse invasie. Kort erna werd Fort Henricus afgebroken. De wallen, het binnenterrein en de gracht van het fort zijn hersteld.

Schansdijk
Steenbergen

Sluizencomplex Benedensas

Bij Steenbergen ligt het gerestaureerde Sluizencomplex Benedensas. Sinds 1824 beschermden de sluizen het achterliggende land tegen hoogwater uit het Volkerak. Ook overbrugden ze het hoogteverschil voor de scheepvaart. Want de sluis heet Benedensas omdat deze aan de benedenloop van de Vliet ligt, in tegenstelling tot inderdaad het Bovensas. Omdat het Benedensas deel uitmaakt van de zogeheten ‘natuurpoorten’ vormt deze locatie de perfecte uitvalsbasis om de nabijgelegen natuurgebieden te ontdekken.

Beneden Sasweg 4
4655 ST De Heen

Fort de Roovere

Fort de Roovere bij Bergen op Zoom is de parel van de West Brabantse Waterlinie en een van de grootste forten van deze linie. Het is in 2010 helemaal opgeknapt. De ingang van het fort ligt aan de Ligneweg en verbindt Fort de Roovere met Fort Pinssen. Wandelaars kunnen bij de Oostwal over een ‘loopgraaf door het water’, ook wel bekend als de Mozesbrug. Deze ‘loopgraafbrug’ is een modern kunstwerk dat belangrijke architectuur- en bouwprijzen won. Het hele gebied hier tussen Fort de Roovere en Fort Pinssen is opnieuw ingericht en de historische contouren zijn prachtig hersteld zodat je hier prachtig de Zuiderwaterlinie in het landschap kunt zien. Die grenst aan een mooi natuurgebied. Beklim de Pompejus toren waarmee je een prachtig uitzicht krijgt over het fort. maak gebruik van de horeca die aanwezig is op het fort en ontdek alles met een wandeling.

4661 Halsteren

Fort Pinssen

Fort Pinssen in Bergen op Zoom beschermde de inundatievlakte rond Halsteren. Dat maakte het een belangrijke schakel van de West Brabantse Waterlinie, de ketting van forten, loopgraven en inundatiegebieden tussen Bergen op Zoom en Steenbergen. In de twee eeuwen die Fort Pinssen nu buiten gebruik is, hebben planten en struiken het fort ingenomen. Het fort is niet openbaar, maar wel rondom te bekijken. Je kunt hier nu prachtig wandelen, ook naar de andere vestingwerken van de West Brabantse Waterlinie.

4661 Halsteren

Ravelijn op den Zoom

Ravelijn op den Zoom is ontworpen door de beroemde vestingbouwer Menno van Coehoorn en is het enige, volledig origineel overgebleven verdedigingswerk van de Zuiderwaterlinie. Het is gebouwd in 1703. Er zijn nog ondergrondse gangen, de kazematten, en een kruitkelder. Aan de andere kant is de galerij, voor het afvuren van musketvuur. Het Ravelijn op den Zoom is onlangs gerestaureerd en je kan er nu terecht voor allerlei evenementen.

4611 DX Bergen op Zoom

Waterschans

De Waterschans, gelegen aan de oude havenmonding van de Schelde, is aangelegd in 1584. De Waterschans is het oudste vestingwerk van Bergen op Zoom en kenmerkt zich door de stervorm. Prins Willem van Oranje liet de Waterschans bouwen toen hij markies was van Bergen op Zoom. De Waterschans verdedigde de haventoegang, de sleutel tot de stad. De Waterschans is inmiddels gerestaureerd en kan ontdekt worden middels een wandelpad.

Calandweg 34-40
4612 PG Bergen op Zoom

Gevangenpoort

De Gevangenpoort is een van de oudste nog bestaande stadspoorten in Nederland. 450 jaar lang is het gebouw een gevangenis geweest. Durf je het aan om de gevangenis van binnen te bekijken? Boek dan een rondleiding en daal af naar de poorterskamer, de cel waar je als stadsbewoner (poorter) werd opgesloten in afwachting van je echte straf. Ontdek de escaperoom die nu in de Gevangenpoort gevestigd is of ontdek meer over de geschiedenis met een rondleiding.

Grote Markt 1
4611 NR Bergen op Zoom

Markiezenhof

Het Markiezenhof is een prachtig stadspaleis, opgericht aan het einde van de middeleeuwen na een flinke opknapbeurt van het middeleeuwse hof van de heren van Bergen op Zoom. Van 1485 tot 1727 deed het Markiezenhof in Bergen op Zoom dienst als adellijk woonpaleis. Tegenwoordig is het paleis een museum en het is een van de trekpleisters van de Zuiderwaterlinie.

Steenbergsestraat 8
4611 TE Bergen op Zoom